Porównywanie wskaźników w czasie: deflatory, bazy i indeksy

Nominalnie czy realnie? Po co korygować wskaźniki o ceny

Wzrost nominalny przychodów, wynagrodzeń, wartości majątku czy jednego dobra nie dowodzi wzrostu wartości realnej. Na zmianę kwoty składają się zmiana wolumenu i zmiana cen. Dopóki ich nie rozdzielimy, porównanie kwoty z połowy lat 90. z kwotą bieżącą zestawia pieniądz o różnej sile nabywczej.

GUS definiuje deflator jako wskaźnik służący do przeliczania wartości dóbr i usług w okresie badanym, aby ustalić wartość realną. Słownik pojęć GUS podaje: deflator to „wskaźnik wyrażający koszt nabycia dóbr i usług finalnych uwzględnianych w produkcie narodowym brutto w danym roku, w stosunku do kosztu nabycia tych samych pozycji w roku przyjętym za bazowy”.

Ta sama liczba ma dwa zastosowania: przelicza wartość nominalną na realną oraz mierzy inflację lub deflację w badanym okresie. GUS jako źródło definicji wskazuje Nową Encyklopedię Powszechną PWN (Warszawa 1995), a jako jednostkę merytorycznie odpowiedzialną — Departament Cen i Usług GUS.

Jeśli wartość nominalna rośnie wolniej niż wskaźnik cen za ten sam okres, wartość realna spada, choć dynamika nominalna jest dodatnia. Jeśli rośnie szybciej, realny wzrost jest mniejszy od nominalnego o część „zjedzoną” przez ceny. Przed porównaniem w czasie ustal więc, czy używasz wartości nominalnych czy realnych, i podaj, jakim wskaźnikiem cen je skorygowano.

Deflator: miernik zmian cen dla dóbr finalnych

Zakres deflatora wyznacza rachunek produktu narodowego brutto, a nie struktura wydatków jednego gospodarstwa domowego. Definicja GUS obejmuje koszt nabycia dóbr i usług finalnych uwzględnianych w produkcie narodowym brutto. Dlatego deflator i CPI mogą się różnić nawet w tym samym roku — odnoszą się do innych zbiorów dóbr i usług.

Definicja jest relatywna: deflator porównuje dany rok z rokiem bazowym. Wartość realną otrzymuje się, dzieląc wartość nominalną przez deflator wyrażony jako stosunek do roku bazowego. W każdej publikacji deflatora kluczowy jest rok bazowy — bez niego nie wiadomo, do jakiego poziomu cen odnosi się liczba.

Zestawienie dwóch deflatorów opartych na różnych bazach daje błędny obraz dynamiki. Deflator jest też miernikiem inflacji lub deflacji w badanym okresie: jego wartość dla danego roku mówi, o ile zmienił się poziom cen dóbr finalnych względem roku bazowego — w górę (inflacja) albo w dół (deflacja).

Różnice między CPI a deflatorem: co mierzą i jak się różnią?

Indeks cen konsumpcyjnych (CPI): jak powstaje koszyk i wagi

Wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych (CPI, potocznie inflacja) GUS oblicza na podstawie dwóch badań: cen w handlu detalicznym oraz budżetów gospodarstw domowych. To drugie dostarcza danych o przeciętnych wydatkach na towary i usługi konsumpcyjne. Na ich podstawie powstaje system wag — udziały poszczególnych grup wydatków w całym koszyku.

Podstawą notowań są reprezentanty. Wskaźnik cen reprezentanta w rejonie badania cen to stosunek jego średniej ceny miesięcznej do średniej ceny rocznej z roku poprzedniego. Ogólnopolski wskaźnik reprezentanta objętego notowaniami to średnia geometryczna wskaźników cen ze wszystkich rejonów.

Na podstawie wskaźników cen reprezentantów w danej grupie, również przy użyciu średniej geometrycznej, opracowuje się wskaźniki cen grup towarów i usług konsumpcyjnych na najniższym szczeblu agregacji systemu wag. Dopiero powyżej tego poziomu do agregacji wchodzą wagi.

Wskaźniki najniższego szczebla wraz z systemem wag służą do obliczania wskaźników wyższych szczebli, aż do CPI ogółem. Cały CPI obliczany jest według formuły Laspeyres’a, z wagami z roku poprzedzającego rok badany.

Struktura koszyka opiera się na Klasyfikacji Spożycia Indywidualnego według Celu, zaadaptowanej na potrzeby Zharmonizowanych Wskaźników Cen Konsumpcyjnych (COICOP/HICP). Dane dla CPI ogółem są publikowane na stronie GUS, a szerszy zakres danych — w Dziedzinowych Bazach Wiedzy (Ceny detaliczne) oraz w informacjach sygnalnych.

Bazy indeksów i serie czasowe: rok bazowy, nawiązania łańcuchowe, dostępne zakresy

Zakres dostępnych serii decyduje, jak daleko wstecz można porównywać ceny bez sięgania do innych źródeł. GUS publikuje roczne CPI od 1950 r., półroczne od 1989 r., kwartalne od 1995 r. i miesięczne od 1982 r. Dane miesięczne (rok 1998=100) obliczono do celów analitycznych metodą nawiązań łańcuchowych; są dostępne w bazie SDDS (Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych > Dane za wcześniejsze okresy).

Sam wybór bazy zmienia liczbę opisującą ten sam poziom cen. Indeks odniesiony do roku bazowego (np. 1998=100) pokazuje poziom cen względem tego roku, a indeks „rok poprzedni = 100” opisuje tylko dynamikę w ciągu jednego roku. Wartości z tych dwóch typów serii nie są wprost porównywalne — przed zestawieniem przelicz je na wspólną bazę (np. przez iloraz wartości indeksów) albo oprzyj się na wskaźnikach dynamiki, które nie zależą od wyboru bazy.

Nawiązania łańcuchowe to metoda stosowana dla danych miesięcznych w bazie SDDS: indeks powstaje przez łączenie kolejnych ogniw, czyli mnożenie zmian wskaźników okresowych, a nie przez liczenie wszystkiego od jednego, stałego roku bazowego. Dla odbiorcy oznacza to, że seria o długiej historii i seria publikowana na bieżąco mogą mieć inną konstrukcję.

Inflacja bazowa: uzupełniające spojrzenie na trend cen

NBP prowadzi odrębną część statystyki poświęconą inflacji bazowej. Udostępnia tam miary inflacji bazowej, szeregi czasowe, metodykę obliczania miar oraz aktualne dane. Daje to wartości do porównania z CPI, opis sposobu policzenia każdej miary oraz dane historyczne do wykresu trendu.

Miary inflacji bazowej nie zastępują CPI, lecz funkcjonują obok niego. Konstruuje się je tak, aby odsuwać na bok pozycje o największej zmienności cen i pokazywać trwalszy trend; CPI obejmuje cały koszyk konsumpcyjny wraz z najbardziej zmiennymi składnikami. Różnica między wskaźnikiem ogólnym a miarą bazową mówi, jaka część bieżącej inflacji pochodzi ze składników najsilniej wahających się w krótkim okresie.

NBP publikuje kilka różnych miar inflacji bazowej. Przed użyciem sprawdź w udostępnianej metodyce, co dana miara wyłącza z koszyka. Bez tego nie zinterpretujesz poprawnie różnicy między nią a CPI ani nie porównasz wyników z dwóch różnych miar.

Miary inflacji bazowej wyliczane przez NBP

Praktyczne przeliczenia z kalkulatorem inflacji Ministerstwa Finansów

Kalkulator inflacji Ministerstwa Finansów oblicza rzeczywistą wartość dóbr z uwzględnieniem stawki inflacji w danym roku; pozwala też obliczyć inflację prognozowaną na podstawie wartości wpisanej przez użytkownika. Obsługa sprowadza się do czterech kroków: wpisania kwoty, wskazania rodzaju stopy inflacji, wskazania okresów obliczeń oraz — przy prognozie — dodatkowego wpisania wartości inflacji. Kalkulator wykonuje obliczenia dla inflacji od 1995 roku.

Narzędzie pozwala porównać wartość dóbr w różnych okresach, a więc zestawiać kwoty historyczne ze współczesnymi. Trzeba poprawnie odczytać pole „Wartość inflacji”: wpisana wartość 100 odpowiada inflacji 0%, wartość 3,80 — deflacji 96,2%, a wartość 153,2 — inflacji 53,2%.

Wynik można zachować, wysyłając wyliczenie na wskazany adres e-mail, zapisując je w PDF albo pobierając dane wykresu w pliku XLSX (Ministerstwo Finansów informuje, że podane adresy e-mail nie są zachowywane).

Z opisu narzędzia wynikają dwa ograniczenia. Po pierwsze, obliczenia obejmują wyłącznie okres od 1995 r. — dla starszych porównań trzeba korzystać z publikowanych serii GUS. Po drugie, wyliczenia mają charakter poglądowy i nie mogą być podstawą roszczeń wobec Ministerstwa Finansów, więc nie należy traktować ich jako dokumentu rozstrzygającego w sporze czy w wyliczeniu zobowiązania.

Kalkulator inflacji MF – podstawowe parametry

Jak nie popełnić błędu przy porównaniach: wagi, klasyfikacje i zmiany metodyczne

Pierwszym źródłem błędu jest system wag. Dwa wskaźniki z odległych lat opisują porównania na nieco innych koszykach, więc część różnicy między nimi wynika ze zmiany koszyka, a nie z ruchu cen. GUS publikuje odrębne opracowanie „System ważenia w badaniach cen towarów i usług konsumpcyjnych”, które pozwala sprawdzić, jak ustalano wagi w danym okresie.

Drugim źródłem błędu jest klasyfikacja. GUS udostępnia opracowanie o różnicach w szacunkach. Jego tytuł: „Różnice pomiędzy wskaźnikami cen towarów i usług konsumpcyjnych opublikowanymi w latach 2010–2013, a wskaźnikami oszacowanymi przy zastosowaniu rozszerzonej klasyfikacji COICOP”.

Zestawiając lata 2010–2013 z okresami późniejszymi, sprawdź, jaka część zaobserwowanej różnicy wynika ze zmiany klasyfikacji użytej do szacunków. Reszta może odzwierciedlać sam ruch cen.

Trzecim źródłem błędu jest mieszanie baz i metod. Serie oparte na różnych bazach i metodach nie są wprost porównywalne.

Praktyczna lista kontrolna przed porównaniem: ustal, czy porównujesz wartości nominalne czy realne; sprawdź rok bazowy oraz metodę lub sposób ważenia w obu źródłach; sprawdź, czy obie liczby pochodzą z tej samej klasyfikacji i tej samej publikacji; a przy danych NBP i Ministerstwa Finansów — z jakiej miary i jakiego zakresu lat korzystasz.